KONSİLBir fikir aklınıza geldikten sonraki ilk refleks genellikle aynıdır: arama kutusuna fikrin cümlesini yazmak. Sonuç iki türlü çıkar. Benzer bir çalışma görünürse fikir o akşam rafa kalkar. Hiçbir şey çıkmazsa fikir "özgün" ilan edilir ve aylar sonra, veri toplama bitmişken, aynı soruyu üç yıl önce başka bir ülkede sormuş bir makale bulunur. Her iki sonuç da aynı hatadan doğar: özgünlüğün evet ya da hayır ile cevaplanabilir bir soru olduğunu varsaymak.
Doğru soru: hangi kısmı yapılmış?
Araştırma fikirleri bütün olarak değil, bileşenleri olarak yapılır. Bir fikirde tipik olarak dört ayrı bileşen vardır: hangi popülasyonda, ne uygulanıyor, neyle karşılaştırılıyor, hangi sonuç ölçülüyor. Literatür bu bileşenlerin bazılarını çoktan tüketmiş olabilir; genellikle tüketmiştir de. Özgünlük, kalan kombinasyonda ve çoğu zaman sonuç ölçütünde saklıdır.
Somut örnek: "yapay zekâ destekli geri bildirimin eğitim üzerine etkisi" fikrinde yapay zekâ destekli geri bildirim üzerine yüzlerce yayın vardır, eğitimde geri bildirim üzerine binlerce. Ama aynı çalışmada ölçülen sonuç memnuniyet değil de muhakeme becerisi ise, ve popülasyon uzman değil de asistan ise, o kesişim boş olabilir. Fikir yapılmamış değildir; kısmen yapılmıştır ve savunulacak yer o kısımdır.
Bu ayrımı yapmadan yürütülen tarama iki yönde de yanılır: fazla geniş arama her fikri "yapılmış" gösterir, fazla dar arama her fikri "yeni" gösterir.
Nasıl aranır
- Fikri bileşenlerine ayırın ve her bileşen için eş anlamlıları yazın. "Asistan" için resident, trainee, junior doctor; "geri bildirim" için feedback, formative assessment. Türkçe fikir, İngilizce literatürde aranır: kavramın alandaki yerleşik terimini bulmadan yapılan arama yanlış sonuç verir.
- Önce derlemelerden başlayın. Konuda bir sistematik derleme varsa, o alanın haritasını sizin yerinize çıkarmıştır. Derlemenin "gelecek araştırmalar" bölümü, o haritanın boş bölgelerini genellikle açıkça yazar. Henüz yayımlanmamış ama tescil edilmiş derlemeler için PROSPERO kaydına da bakılabilir[3]. Kendi taramanızı sonradan raporlarken izlediğiniz adımları kaydetmek işinizi kolaylaştırır; PRISMA-S bunun için hazır bir çerçeve sunar[1].
- En yakın beş makaleyi bulun ve ileri atıf taraması yapın. O makalelere sonradan atıf verenler, konunun bugünkü sınırını gösterir. Geriye doğru kaynakça taraması geçmişi, ileri atıf taraması bugünü verir; ikisi birlikte gerekir.
- Yayımlanmamış işi de arayın. Yayın, tamamlanmış işin geç gelen kaydıdır. Şu anda yürüyen çalışmaları klinik araştırma tescil kayıtlarında[2], ön baskı arşivlerinde ve ulusal tez veri tabanlarında[5] görürsünüz. Aynı soruda birden fazla kayıtlı çalışma bulunması, boşluğun siz tamamlamadan kapanma riskini artırır; kayıtların tasarımını ve sonuç ölçütlerini tek tek karşılaştırıp gerçekten aynı soruyu sorup sormadıklarına bakın.
- Birden fazla veri tabanı kullanın. Tek kaynak eksik gösterir:
| Kaynak | Ne için iyi |
|---|---|
| PubMed | Biyomedikal literatürün omurgası; MeSH terimleriyle hassas arama[4] |
| OpenAlex | Tüm disiplinler, açık ve ücretsiz; konu ve kurum kırılımı güçlü[6] |
| Google Scholar | Geniş ağ; tez, bildiri ve gri literatürü de yakalar |
| Tescil kayıtları | Henüz yayımlanmamış, yürüyen çalışmalar[2] |
| Ulusal tez arşivleri | Türkçe yapılmış ve hiç makaleye dönüşmemiş işler[5] — tez konusu seçerken ilk bakılacak yer |
Sık yapılan dört hata
- Sonuç yokluğunu kanıt saymak. "Hiçbir şey çıkmadı" cümlesinin en olası açıklaması konunun boş olması değil, sorgunun kötü olmasıdır. Bir aramayı sonuçsuz bitirdiğinizde önce terimleri değiştirin, sonra sevinin.
- Fikrin cümlesini aramak. Arama motoru cümle değil kavram eşleştirir. Uzun cümle yerine iki üç kavramın kesişimi aranmalıdır.
- Yalnız kendi dilinde aramak. Türkçe yapılmış bir çalışma İngilizce dizinlerde görünmeyebilir; bunun tersi de doğrudur. Aynı fikrin başka bir ülkede yapılmış olması sizinkini değersiz kılmaz ama bunu bilerek tasarlamak gerekir.
- Benzer bulunca hemen vazgeçmek. Benzer çalışma çoğu zaman iyi haberdir: sorunun anlamlı olduğunu ve derginin bu konuyu bastığını kanıtlar. Bakılacak şey farkın büyüklüğüdür, varlığı değil.
Kendi fikriniz için kontrol listesi
Bir fikri "yeterince kontrol ettim" diyebilmek için şu altı sorunun cevabı elinizde olmalı:
- Fikrin dört bileşenini ayrı ayrı yazdım mı, her biri için eş anlamlı listem var mı?
- Konuda son beş yılda bir sistematik derleme var mı, varsa boşluk önerisi ne diyor?
- En yakın beş makaleyi buldum mu, hangi sonucu ölçmüşler?
- Bu beş makaleye sonradan atıf verenlere baktım mı?
- Tescil kayıtlarında yürüyen çalışma var mı?
- Farkımı tek cümlede yazabiliyor muyum? Yazamıyorsam fark yeterince net değildir.
Son madde en önemlisidir. Özgünlük iddiası, hakemin ilk paragrafta okuyacağı tek bir cümleye sığmalıdır: bilinen şu, bilinmeyen şu, bu çalışma şunu ekliyor.
Kaynaklar ve standartlar
- PRISMA-S — sistematik derlemelerde literatür aramasının raporlanması için uzantı. equator-network.org
- WHO ICTRP — dünya genelindeki klinik araştırma tescil kayıtlarının ortak arama noktası. who.int · ayrıca ClinicalTrials.gov
- PROSPERO — sistematik derleme tescil kayıtları. crd.york.ac.uk/prospero
- MeSH (Medical Subject Headings), NLM — PubMed'in konu terimleri sözlüğü. nlm.nih.gov/mesh
- YÖK Ulusal Tez Merkezi — Türkiye'de yapılmış lisansüstü tezler. tez.yok.gov.tr
- OpenAlex — açık akademik veri kataloğu. openalex.org
Bu taramanın tamamı yarım günden fazla sürer
KONSİL fikrinizi bu yöntemle sınamak için kurulmuş: bileşenlere ayırır, çok dilli sorgular üretir, açık literatürü tarar ve kararını gerekçesiyle verir. Yapılmış kısmı saklamaz; savunulabilir boşluğu ayrı bir cümle olarak yazar. Örnek raporda 14 sorgu ve 61 özetle taranmış, iddiaları kaynak ve alıntılarla tek tek sınanmış gerçek bir çalıştırmayı görebilirsiniz.
Kapalı betaya başvur